Thomas Hobbes

thomas-hobbes
Thomas Hobbes (1588-1679)

Waar zijn de Maatschappij en de Staat goed voor?

Deel 1 uit een serie die onderzoekt wat verscheidene filosofen dachten over de Maatschappij en de Staat.

Thomas Hobbes was een Engels filosoof, geboren in 1588. Hobbes wordt gezien als één van de eerste, al dan niet de eerste, moderne politieke filosoof. Wat hem onderscheidt van de klassieke filosofen (zoals Plato en Aristoteles, waar ik later nog over zal schrijven) is dat hij hij zijn politieke filosofie vooral baseerde op wat mensen zijn, niet op wat zij zouden moeten zijn – waar Plato en Aristoteles zich grotendeels mee bezig hielden. Hobbes zijn eerste en bekendste werk, genaamd ‘Leviathan’, schreef hij op 63-jarige leeftijd. Om het werk goed te kunnen begrijpen is wat context vereist.

Hobbes leefde tijdens de Engelse Burgeroorlog (1642-1651), een oorlog tussen de Royalisten (ook wel Cavaliers genoemd) en de zogenaamde ‘Roundheads’, die tegen de Monarchie vochten. In de oorlog zag Hobbes dermate veel afschuwelijkheden dat dit zijn visie op de mens extreem beïnvloedde.

Natuurtoestand

Op dit mensbeeld is zijn politieke filosofie dan ook op gebaseerd. Om te begrijpen waarom wij de staat – en überhaupt een maatschappij – nodig hebben beschrijft Hobbes eerst hoe het leven van de mens zou zijn in de absentie van beide. Dit noemt hij de ‘Natuurtoestand’. Hij beschrijft dit als een staat van zijn waarin het ieder voor zich is. Het doel is overleven en alles is veroorloofd. Zoals hij zelf schreef:

“… het leven van de mens, eenzaam, armoedig, akelig, barbaars en kort”

Hobbes was van mening dat de Natuurtoestand zo verschrikkelijk en onwenselijk was dat hij een ‘Natuurwet’ opstelde waar ieder mens zich aan houdt, vaak zonder het te weten. Hij beschrijft daarin dat de mens een fundamentele drang bezit om te ontsnappen uit de Natuurtoestand. Om dit te bereiken sluiten mensen afspraken met elkaar.

Sociaal Contract

Neem nu het volgende voorbeeld: Twee mensen die verkeren in de Natuurtoestand zijn beiden op zoek naar voedsel. Zij vinden allebei een boom waar vruchten aan groeien – genoeg voor hen allebei. Zij kunnen hier nu om vechten tot de één dood en de ander verzwakt is. Echter, voordeliger voor beiden zou zijn als zij nu een afspraak maken om beiden van de boom te mogen eten – en samen de boom te verdedigen tegen anderen.

Met alleen deze afspraak ben je er alleen nog niet, vermeent Hobbes. Beide partijen kunnen namelijk evengoed op ieder moment deze afspraak verbreken – beide mensen slapen nog steeds niet rustig als zij op ieder moment door hun ‘mede-boombewaker’ vermoord kunnen worden. Je verkeert met alleen deze afspraak nog steeds in de Natuurtoestand. Volgens Hobbes moet er nog een andere afspraak gelden, een ‘hogere’ afspraak als het ware, genaamd het Sociaal Contract. Dit contract zorgt ervoor dat de afspraak die gemaakt is tussen de twee ‘boombewakers’ uit het vorige voorbeeld, overzien wordt door een derde partij. Deze derde partij noemt Hobbes de ‘Leviathan’, of de soeverein, wiens enige taak is om ervoor te zorgen dat de afspraken nageleefd worden, en de mens zo uit de Natuurtoestand gehouden word. Een Leviathan is een mythologisch monster, dat als volgt in de bijbel wordt omschreven: (Job 41:18-22)

Elk een zijner niezingen doet een licht schijnen; en zijn ogen zijn als de oogleden des dageraads. Uit zijn mond gaan fakkelen, vurige vonken raken er uit. Uit zijn neusgaten komt rook voort, als uit een ziedenden pot en ruimen ketel. Zijn adem zou kolen doen vlammen, en een vlam komt uit zijn mond voort. In zijn hals herbergt de sterkte; voor hem springt zelfs de droefheid van vreugde op.

Neem het bekende voorbeeld uit films: Jaap en Piet staan tegenover elkaar, Jaap met een koffer vol geld, Piet met Jaap’s dochter. Jaap zegt: “Geef me het geld, dan krijg jij je dochter”. Piet vertrouwt hem niet en zegt: “Ik wil eerst mijn dochter, dan krijg je het geld!” Nu is het een beetje een lastige situatie, wie doet wat nu eerst? Dit is volgens Hobbes een voorbeeld van de Natuurtoestand, en zijn antwoord daarop is de Leviathan, een derde partij die machinegeweren op Jaap en Piet gericht heeft staan, zodat zij netjes de afspraken die ze maken nakomen.

Dit brengt wat gevolgen met zich mee die voor onze democratische oortjes niet al te prettig klinken. Hobbes had het liefst een monarchie als regeringsvorm. De soeverein is autoritair. De soeverein heeft haast oneindig veel macht, via wetgeving en handhaving, over zijn burgers. Dit om te voorkomen dat zij terugvallen in de Natuurtoestand. De burgers op hun beurt leveren een aantal vrijheden in en moeten alles in hun macht doen om de wetgeving te volgen, zodat zij niet terug zullen keren naar de Natuurtoestand. Sinds het zoeken naar een uitweg van de ellende van de Natuurtoestand de fundamentele drang van de mens is, zullen zij aangetrokken worden naar vrede en stabiliteit, en zo tot de conclusie komen dat zij het beste af zijn onder een soeverein, vermeent Hobbes.

Liberalisme

Nu hoor ik jullie denken: ‘Hè, wat doet het kopje Liberalisme nou bij zo’n machtsgekke Royalist? Bij zo’n autoritaire despoot? Bij zo’n tiranische soeverein?’ Dat snap ik, maar hear me out.

In de tijd van Hobbes werd de staat, of zelfs de alleenheerser, gezien als een orgaan wat grotendeels voor zichzelf zorgde en veelal handelde in het belang van zichzelf of de Kerk. Maar let echter op hoe de soeverein van Hobbes gecreëerd wordt: hij is een leider, gekozen door de mensen – die zelf willend de heerschappij over zichzelf hebben overdragen aan de soeverein in ruil voor vrede en veiligheid. De bevolking heeft dus voor de leider gekozen, in tegenstelling tot wat toen de gang van zaken was – onderdrukking.

Ook vermeldt Hobbes het volgende:

“de obligatie van de burgers jegens de soeverein zal duren zo lang, en niet langer dan dat, hij de macht met welke hij hen beschermt van de Natuurtoestand in stand kan houden.”

Dit is logisch, want als de soeverein geen macht meer heeft, kan hij die ook niet meer beheersen. De kern van het idee is echter het volgende: als de soeverein zijn taak niet meer kan vervullen, hoeven de mensen de soeverein ook niet meer te gehoorzamen. Dit is ook belangrijk geworden in het klassiek liberalisme.

Verder gaat Hobbes uit van het principe dat iedereen gelijk is – wat zo liberaal is als ik weet niet wat. In zijn Natuurtoestand, beschrijft hij hoe iedereen gelijk is doordat iedereen weer wat anders kan. De een is dan wel groot en sterk, de ander kan hem weer makkelijk om de tuin leiden met een paar verwarrende zinnen en listige afspraken.

Kortom, Hobbes, die op het eerste oog een totalitair regime lijkt in te willen stellen, wil dit doen voor de burgers – zodat zij niet in de Natuurtoestand hoeven te leven. Hij had hiermee een revolutionaire gedachtegang en was een van de vaders van het klassiek liberalisme en de moderne politieke filosofie. Hij vindt dat de maatschappij goed is voor mensen, omdat zij zo veiliger zijn. Hij vindt echter wel dat je pas écht veilig bent met een ‘Leviathan’, een soeverein, die de maatschappij beschermt en het Sociaal Contract in stand houdt.

Bronnen:
Leviathan – Thomas Hobbes
http://ashbrook.org/publications/respub-v6n1-kahl/
http://www.philosophizethis.org/hobbes-pt-1-transcript/
http://www.philosophizethis.org/thomas-hobbes-transcript/
http://www.partiallyexaminedlife.com/2009/06/07/episode-3-hobbess-leviathan-the-social-contract/
http://uca.edu/liberalarts/files/2016/01/6-Katelyn-Wilkins-Hobbesian-Liberalism.pdf

Vertalingen vanuit het Engels door mijzelf, Sven Bouman.

Advertisements

One thought on “Thomas Hobbes

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s