Niccolò Machiavelli

 

niccolo-machiavelli
Niccolò Machiavelli (1469-1527)

WAAR ZIJN DE MAATSCHAPPIJ EN DE STAAT GOED VOOR?

Deel 2 uit een serie die onderzoekt wat verscheidene filosofen dachten over de Maatschappij en de Staat.

Niccolò Machiavelli was een Florentijns multitalent – hij was diplomaat, militair strateeg, historicus, dichter en schrijver tijdens de Italiaanse Renaissance. Hij was de eerste moderne politiek filosoof – echter vinden velen hem geen “echte” filosoof, dus wordt hij vaak de eerste moderne politiek denker genoemd. Hij wordt gezien als de grondlegger van de politieke wetenschappen. Machiavelli was destijds, en is zelfs nog steeds, een berucht man. In het Engels bestaat zelfs het woord Machiavellian, wat “cunning, scheming and unscrupulous, especially in politics or in advancing one’s career” betekent. De man heeft dus een zekere reputatie, die vooral bestaat uit valsheid en bedrog – maar waar komt deze nu eigenlijk vandaan?

Il Principe
Machiavelli leefde in een tijd waar de staten en stadstaten constant in oorlog en machtspelen verstrikt waren. Met die constante machtswisselingen en overspelen in het achterhoofd heeft Machiavelli veel geschreven, maar veruit zijn bekendste boek is ‘Il Principe’, in het Nederlands ‘De Vorst’ maar letterlijk vertaald ‘de Prins’. Dit boek is, zacht gezegd, schokkend voor onze Westerse post-Tweede Wereldoorlog vredelievende hartjes. Het is als het ware een handboek voor een leider, een Prins, die net aan de macht is. Machiavelli beschrijft de relaties die je moet onderhouden met de aristocratie, het volk en het buitenland.

En de dingen die Machiavelli aan deze Prins voorschrijft, is wat hem berucht heeft gemaakt. Hij zegt bijvoorbeeld dat je alle machtshebbers en rebellen in één keer zult moeten uitroeien als je een nieuwe stad hebt overgenomen. Een beroemd citaat van hem is ook de volgende:

Is het beter geliefd te zijn dan gevreesd te worden, of omgekeerd? Het antwoord is, uiteraard, dat het beste zou zijn om geliefd en gevreesd te zijn. Maar sinds de twee nauwelijks samen gaan, zou iemand die zou moeten kiezen grotere zekerheid vinden in gevreesd worden dan in geliefd zijn…

Hier zien we de beruchte ijzeren hand van Machiavelli in actie. Koud en gecalculeerd heeft hij een stappenplan gemaakt om aan de macht te komen en vooral, te blijven.

De citaat gaat echter verder en we zien dat deze beslissing gebaseerd is op het mensbeeld dat Machiavelli heeft:

Liefde bestaat namelijk uit een band die door mensen, wie schurken zijn, kunnen breken wanneer het in hun voordeel is om zo te doen; maar angst komt gepaard met met de angst voor pijn, die altijd aanwezig zal zijn.

Het mensbeeld van Machiavelli blijkt ook nog uit een andere citaat:

Een goede leider kan zich niet, en moet zich niet, aan zijn woord houden wanneer het niet in zijn voordeel is. Want mensen zijn ellendige wezens – ze zouden hun woord naar jou niet houden, dus hoef jij dat ook niet naar hen.

Hij waarschuwt later nog wel voor dat je als leider niet gehaat moet worden, omdat je hierdoor de controle over de bevolking verliest. Net als Hobbes (over wie ik hier eerder schreef) heeft Machiavelli dus een tamelijk negatief mensbeeld. Dit is niet waar hun overeenkomsten ophouden – namelijk de conclusies die beide heren trokken uit het feit dat mensen nu eenmaal niet te vertrouwen zijn. Het belang van de staat was namelijk, net als bij Hobbes, voor Machiavelli heel simpel: stabiliteit. Dit is waar alles wat Machiavelli schrijft in Il Principe op doelt. Hij pleitte nooit voor geweld alleen voor de lol, het moest altijd een doel hebben – stabiliteit. Je zou best een aantal mensen kunnen omleggen om zo een heel land stabiel te houden, volgens Machiavelli.

Het doel heiligt altijd de middelen.

Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio
Later zal ik het hebben over onder andere de moraliteit van geweld in het denken van Machiavelli. Eerst wil ik het over een van zijn andere werken hebben, in het Nederlands Verhandelingen over de eerste tien boeken van Titus Livius. In dit werk analyseert Machiavelli eigenlijk wat er na de gebeurtenissen van Il Principe komt. Het werk is onderverdeeld in drie aparte delen.

In eerste deel heeft Machiavelli het onder andere over de verschillende soorten vormen van een regering en hoe die vervallen in andere vormen van regering, zoals de Griekse filosoof Aristoteles dat beschreef. Volgens hem zijn er drie goede staatsvormen:
– Monarchie
– Aristocratie
– Constitutionele Democratie

Deze drie kunnen op hun beurt snel omslaan en veranderen in corrupte staatsvormen. De monarchie kan veranderen in een tirannie (een dictatuur), de aristocratie in een oligarchie en een constitutionele democratie in een volksdemocratie. De goede staatsvormen houden zich bezig met het welzijn van het volk, de corrupte met het welzijn van de staatshoofden.

In een Republiek die Machiavelli beschrijft, heerst er altijd een levendige sfeer en hebben de mensen veel vrijheden. De Republiek zorgt ervoor dat mensen deze vrijheden houden en probeert met de vrijheden de welvaart van de inwoners te vergroten. De vrijheden zorgen er echter voor dat de stabiliteit van de Republiek constant in gevaar is.

Dat brengt ons bij deel twee van de Verhandelingen. Hier kijkt Machiavelli naar Rome. Hij vraagt zich af hoe het kan dat Rome zo lang zo stabiel was. De Romeinse Republiek heeft ruim 500 jaar bestaan en het Romeinse Rijk bestond daarna nog 500 jaar (1500 jaar als je het Oost-Romeinse Rijk meerekent). Hij kwam tot de conclusie dat de uitbreiding van het rijk de essentie was van de Romeinse stabiliteit. Machiavelli beschreef dat een sterk leger altijd onderhouden moet worden en een staat zich zal moeten bezighouden met uitbreiden om zo de stabiliteit te onderhouden. Hij vermeldt wel dat het belangrijk is om nooit te agressief te zijn. Voordat je een oorlog begint moet je er zeker van zijn dat je deze ook kunt winnen. Ook moet geweld nooit zonder goede reden gebruikt maar altijd met een duidelijk doel.

Het Goede
Nu zullen veel mensen in onze moderne tijd toch een beetje een naar onderbuikgevoel krijgen van de theorieën van Machiavelli. Hij stond immers voor leugens in de politiek, politieke rivalen “opruimen”, imperialisme en nog wel meer wat wij tegenwoordig toch zien als onethisch, niet deugdzaam. Het zijn zeker niet de Christelijke waarden waarmee wij in het Westen zijn grootgebracht.

Dit brengt ons bij een hele andere discussie, die wel degelijk relevant is voor het gedachtegoed van Machiavelli. De discussie over ethiek, oftewel ‘het Goede’. Is het moreel verantwoord om te handelen zoals Machiavelli wilt dat politici en machtshebbers handelen? Tegenwoordig zien wij dingen als geduld, eerlijkheid, moed, etcetera als dingen die Goed zijn, als dingen die deugdzaam zijn.

Maar dingen die in de ene situatie deugdzaam zijn, zullen in andere situatie alles behalve dat zijn. Een Cliniclown die aan het bed van een ziek kindje staat grappig te doen is iets goeds. Zijn grappen zijn op dat moment een deugd. Als nu de dokter met eenzelfde grap aan het kindje vertelt dat hij leukemie heeft en nog maar een paar maanden te leven heeft, kijken we toch met een hele andere blik tegen het fenomeen ‘grappen maken voor een ziek kind’ aan.

De ene situatie vraagt dus om andere deugden dan een andere situatie. Machiavelli zou zeggen dat het allemaal leuk en aardig is dat een normaal mens een deugdzaam leven ziet als een leven vol geduld en compassie, maar dat het simpelweg naïef is om te denken dat de regeerders van een heel volk diezelfde deugden zouden kunnen gebruiken. Het is naïef om te denken dat een regering nooit een oorlog zou moeten starten tegen mensen die de staat omver willen gooien. Het is volgens hem normaal dat de staat af en toe bloed vergiet, want dat is de enige manier waarop een staat überhaupt tot stand kan komen. Het doel van de burger is een goed leven leiden, het doel van de regering is de staat stabiel houden.  Met die verschillende doelen, zullen er ook verschillende deugden zijn.

Deugden voor regeerders zagen er voor Machiavelli als volgt uit:

Daar de vorst met het beest in de mens vertrouwd moet zijn, moet hij zich vos en leeuw ten voorbeeld stellen. De leeuw kan de vallen niet ontgaan; de vos kan zich niet tegen de wolven verdedigen. Men moet dus vos worden om de vallen te leren kennen en leeuw om de wolven schrik aan te jagen.

 

Machiavelli lijkt dus in te gaan tegen onze hedendaagse vredelievende hartjes. Hij pleit voor oorlog, imperialisme en bedrog. Toch, na een nadere inspectie blijkt hij hier niet zomaar voor te pleiten. Er is een afweging gemaakt tussen mensenrechten en de stabiliteit van de staat, waar de staat als winnaar uit de bus is gekomen. Stabiliteit zodat de Republiek de vrijheid van haar burgers kan beschermen is voor Machiavelli belangrijk. Daar mogen volgens hem best wat leugens en oorlogen tegenover staan.

Bronnen:
The Prince, Niccolò Machiavelli
http://philosophizethis.org/machiavelli-protestant-reformation-episode-23-transcript/
http://www.historytoday.com/vincent-barnett/niccolo-machiavelli-%E2%80%93-cunning-critic-political-reason
https://partiallyexaminedlife.com/2010/02/07/episode-14-machiavelli-on-politics/
http://www.bookrags.com/studyguide-the-discourses/#gsc.tab=0
http://www.sparknotes.com/philosophy/prince/quotes.html
http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/v1ch11s1.html

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s